Τα δεκαπέντε παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης στον κατάλογο της UNESCO. Αχειροποίητος, Όσιος Δαβίδ, Παναγία Χαλκέων, Άγιος Νικόλαος Ορφανός, τα τείχη. Τι θα δείτε στο καθένα και πού βρίσκεται.
Τι ακριβώς έχει εγγράψει η UNESCO
Το 1988 η UNESCO ενέγραψε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς δεκαπέντε μνημεία της Θεσσαλονίκης, ως ένα ενιαίο σύνολο με τον τίτλο «Παλαιοχριστιανικά και Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλονίκης». Καλύπτουν χίλια χρόνια αρχιτεκτονικής, από τη ρωμαϊκή Ροτόντα ως τους υστεροβυζαντινούς ναούς της Άνω Πόλης. Και δεν είναι όλα εκκλησίες. Στη λίστα μπαίνουν ολόκληρα τα τείχη της πόλης, μαζί με ένα μικρό δημόσιο λουτρό. Τα τρία πιο γνωστά, ο Άγιος Δημήτριος, η Αγία Σοφία και η Ροτόντα, έχουν τη δική τους σελίδα εδώ. Ο οδηγός που ακολουθεί δίνει βάρος στα υπόλοιπα, σε αυτά που οι περισσότεροι επισκέπτες δεν φτάνουν ποτέ να δουν.
Ο κατάλογος όπως τον δημοσιεύει ο Δήμος Θεσσαλονίκης, μαζί με την αρχαιολογική υπηρεσία.
Μνημείο
Πού είναι
Τι να προσέξετε
Τείχη
Δυτικό κέντρο και Άνω Πόλη
Οκτώ χιλιόμετρα οχύρωσης, με τις επιγραφές των επισκευών πάνω στην πέτρα
Ροτόντα
Κέντρο, πάνω από την Καμάρα
Τα ψηφιδωτά του τρούλου και ο μοναδικός μιναρές που σώζεται στην πόλη
Όσιος Δαβίδ (Μονή Λατόμου)
Άνω Πόλη
Το ψηφιδωτό με το όραμα του Ιεζεκιήλ, στην κόγχη του ιερού
Άγιος Δημήτριος και η κρύπτη
Κέντρο
Τα ψηφιδωτά που γλίτωσαν από την πυρκαγιά, και η κρύπτη κάτω από το δάπεδο
Παναγία Αχειροποίητος
Κέντρο, δίπλα στην Εγνατία
Ψηφιδωτά στα εσωράχια των τόξων, πάνω από τις κιονοστοιχίες
Αγία Σοφία
Κέντρο
Η Ανάληψη στον τρούλο και ο σταυρός της εικονομαχίας πίσω από την Παναγία
Παναγία Χαλκέων
Κέντρο, κοντά στο Καπάνι
Ολόπλινθη τοιχοδομία και ο τάφος του κτήτορα μέσα στον βόρειο τοίχο
Βυζαντινό λουτρό
Άνω Πόλη, οδός Θεοτοκοπούλου
Το μόνο κοσμικό κτίριο του καταλόγου, με τον χλιαρό και τον θερμό χώρο του
Άγιος Παντελεήμονας
Κέντρο, κοντά στην Καμάρα
Το περίστωο γύρω από τον σταυροειδή πυρήνα του ναού
Άγιοι Απόστολοι
Κέντρο, στα δυτικά τείχη
Η κεραμοπλαστική διακόσμηση, κυρίως στην ανατολική όψη
Άγιος Νικόλαος Ορφανός
Άνω Πόλη
Το πληρέστερο σύνολο τοιχογραφιών που σώζεται στη Θεσσαλονίκη
Αγία Αικατερίνη
Άνω Πόλη, κοντά στα βορειοδυτικά τείχη
Πέντε τρούλοι και κλειστό περίστωο που καταλήγει σε δύο παρεκκλήσια
Μεταμόρφωση του Σωτήρος
Κέντρο, στην Εγνατία
Μικρός τετράκογχος ναός με τοιχογραφίες της παλαιολόγειας παράδοσης
Μονή Βλατάδων
Άνω Πόλη, έξω από τα τείχη της Ακρόπολης
Το μόνο βυζαντινό μοναστήρι της πόλης που λειτουργεί ακόμη
Προφήτης Ηλίας
Άνω Πόλη, στην Ολυμπιάδος
Αγιορείτικος τύπος ναού, ο μόνος στη Θεσσαλονίκη
Η Αχειροποίητος, η βασιλική που προσπερνούν όλοι
Η Αχειροποίητος στέκει μέσα στο κέντρο, λίγα βήματα από την Εγνατία, και οι περισσότεροι περνούν μπροστά της χωρίς να μπουν. Είναι τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με νάρθηκα και υπερώα, χτισμένη στα μέσα του 5ου αιώνα πάνω σε ρωμαϊκά λουτρά, και θεωρείται το σημαντικότερο σωζόμενο δείγμα παλαιοχριστιανικής βασιλικής στην Ελλάδα. Το όνομά της μαρτυρείται πρώτη φορά σε έγγραφο του 1320 και σχετίζεται με μια εικόνα της Παναγίας που υπήρχε κάποτε εδώ. Μέσα, κοιτάξτε ψηλά. Τα ψηφιδωτά δεν βρίσκονται σε τρούλο αλλά στα εσωράχια των τόξων, πάνω από τις κιονοστοιχίες που χωρίζουν τα τρία κλίτη: φυτά, πουλιά, γεωμετρικά σχέδια και χριστιανικά σύμβολα, αρκετά κοντά για να τα διαβάσετε.
Ο Όσιος Δαβίδ και το ψηφιδωτό της Άνω Πόλης
Στο τέλος ενός αδιέξοδου δρόμου της Άνω Πόλης στέκει ένας ναός τόσο μικρός που εύκολα τον προσπερνάτε. Ήταν το καθολικό της μονής του Χριστού Σωτήρα του Λατόμου, και το προσωνύμιο το χρωστάει στα λατομεία πέτρας που δούλευαν εδώ γύρω. Χτίστηκε στα τέλη του 5ου αιώνα. Στην κόγχη του ιερού σώζεται το ψηφιδωτό με το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ: ο Χριστός νέος και αγένειος, καθισμένος σε ουράνιο τόξο, με τα σύμβολα των τεσσάρων ευαγγελιστών γύρω του και τους ποταμούς του παραδείσου από κάτω. Είναι από τα σπουδαιότερα ψηφιδωτά που άφησε η παλαιοχριστιανική τέχνη. Μετά την άλωση του 1430 ο ναός έγινε τζαμί και επέστρεψε στη χριστιανική λατρεία μόλις στις αρχές του περασμένου αιώνα.
Η Κόκκινη Εκκλησιά, στη γειτονιά των χαλκουργών
Η Παναγία Χαλκέων πήρε το όνομά της από τα εργαστήρια των χαλκουργών που δούλευαν στη γειτονιά και δουλεύουν ακόμη. Μαρμάρινη επιγραφή πάνω από τη δυτική είσοδο δίνει χρονολογία 1028 και ονόματα: ο Χριστόφορος, πρωτοσπαθάριος και κατεπάνω Λαγουβαρδίας, η γυναίκα του Μαρία και τα τρία τους παιδιά. Ο τάφος του κτήτορα βρίσκεται σε αρκοσόλιο, ανοιγμένο μέσα στο πάχος του βόρειου τοίχου. Χτίστηκε ολόκληρη με πλίνθους, χωρίς πέτρα στις όψεις, και η πόλη τη λέει ακόμη Κόκκινη Εκκλησιά. Τα τυφλά αψιδώματα, οι κόγχες και οι ημικίονες στις όψεις της παραπέμπουν κατευθείαν σε κωνσταντινοπολίτικα πρότυπα.
Ψηλά, στην Άνω Πόλη
Τέσσερα από τα δεκαπέντε βρίσκονται πάνω από την Ολυμπιάδος, στα σοκάκια της Άνω Πόλης, και η ανηφόρα είναι πραγματική. Ο Άγιος Νικόλαος Ορφανός, μέσα σε περίκλειστη αυλή κοντά στα ανατολικά τείχη, κρατάει το πληρέστερο σύνολο τοιχογραφιών που σώζεται στην πόλη, ζωγραφισμένο γύρω στο 1310 με 1320. Η Αγία Αικατερίνη, των τελών του 13ου με αρχές του 14ου αιώνα, έχει πέντε τρούλους και κλειστό περίστωο που καταλήγει σε δύο συμμετρικά παρεκκλήσια. Ο Προφήτης Ηλίας δεσπόζει πάνω σε βραχώδες έξαρμα και είναι ο μόνος ναός της Θεσσαλονίκης χτισμένος στον αγιορείτικο τύπο, που ως τότε δεν είχε βγει έξω από το Άγιον Όρος. Πιο ψηλά απ' όλα, έξω από τα τείχη της Ακρόπολης, η Μονή Βλατάδων: το μόνο βυζαντινό μοναστήρι της πόλης που λειτουργεί μέχρι σήμερα, ιδρυμένο ανάμεσα στο 1351 και το 1371.
Δύο από τα δεκαπέντε δεν ήταν ποτέ εκκλησίες. Τα τείχη μπαίνουν στον κατάλογο ολόκληρα: οκτώ χιλιόμετρα οχύρωσης, χτισμένα στα τέλη του 4ου αιώνα, στα χρόνια του Θεοδοσίου, πάνω σε ελληνιστικά και ρωμαϊκά λείψανα. Στα πεδινά τμήματα εναλλάσσονταν τριγωνικοί πρόβολοι με τετράγωνους πύργους, ενώ από τη μεριά της θάλασσας την πόλη προστάτευε χαμηλό θαλάσσιο τείχος. Οι επιγραφές που σώζονται πάνω τους καταγράφουν τις επισκευές, τη μία μετά την άλλη. Το δεύτερο είναι ένα λουτρό. Στην οδό Θεοτοκοπούλου, στις παρυφές της Άνω Πόλης, σώζεται το μόνο δημόσιο βυζαντινό λουτρό της πόλης, μικρό και ορθογώνιο, με τον προθάλαμο, τον χλιαρό και τον θερμό χώρο και τη δεξαμενή του στη θέση τους.
Τέσσερα πράγματα που ισχύουν και για τα δεκαπέντε.
Η είσοδος στους ναούς του καταλόγου είναι ελεύθερη.
Οι ενοριακοί ναοί ανοίγουν το πρωί και ξανά νωρίς το απόγευμα, γύρω από τις ακολουθίες.
Δεν επιτρέπονται σορτς και αμάνικα. Πρόκειται για ναούς σε λειτουργία, όχι για μουσεία.
Τα μνημεία του κέντρου τα κάνετε άνετα με τα πόδια. Για την Άνω Πόλη υπολογίστε ανηφόρα.
Πού μένετε
Οι σουίτες μας είναι στα Λαδάδικα, μέσα στο ιστορικό κέντρο. Η Αγία Σοφία απέχει 14 λεπτά με τα πόδια από την πόρτα μας. Ο Άγιος Δημήτριος 16 λεπτά, με την ανηφόρα στο τέλος. Από εκεί και πάνω, ένα σύντομο ταξί σας γλιτώνει το πιο απότομο κομμάτι της διαδρομής προς την Άνω Πόλη.
Πόσα μνημεία της Θεσσαλονίκης είναι στον κατάλογο της UNESCO;
Δεκαπέντε, εγγεγραμμένα από το 1988 ως ένα ενιαίο σύνολο με τον τίτλο «Παλαιοχριστιανικά και Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλονίκης». Δεν είναι όλα εκκλησίες. Στη λίστα μπαίνουν και τα τείχη της πόλης και ένα μικρό βυζαντινό λουτρό στην Άνω Πόλη.
Έχουν εισιτήριο οι βυζαντινές εκκλησίες της Θεσσαλονίκης;
Όχι, η είσοδος στους ναούς του καταλόγου είναι ελεύθερη. Δεν επιτρέπονται όμως σορτς και αμάνικα, γιατί οι περισσότεροι είναι ενεργοί ενοριακοί ναοί και όχι μουσεία.
Τι ώρα ανοίγουν;
Οι ενοριακοί ναοί ανοίγουν το πρωί και ξανά νωρίς το απόγευμα, γύρω από τις ακολουθίες. Ο Όσιος Δαβίδ και ο Άγιος Νικόλαος Ορφανός λειτουργούν ως επισκέψιμα μνημεία, με πιο περιορισμένο ωράριο και μία κλειστή μέρα την εβδομάδα. Οι επίσημες πηγές διαφωνούν για το ποια είναι αυτή η μέρα, οπότε ρωτήστε μας πριν ανηφορίσετε.
Ποιες εκκλησίες προλαβαίνω σε ένα πρωινό;
Στο κέντρο υπάρχουν τρεις μαζεμένες, σε απόσταση περιπάτου η μία από την άλλη: η Αχειροποίητος, η Αγία Σοφία και ο Άγιος Δημήτριος με την κρύπτη του. Αν μείνει χρόνος για τέταρτη, η Παναγία Χαλκέων είναι δίπλα στο Καπάνι. Η Άνω Πόλη θέλει δικό της μισό απόγευμα.
