Έως τις αρχές του 20ού αιώνα, ο μισός περίπου πληθυσμός της Θεσσαλονίκης ήταν Εβραίοι, κυρίως Σεφαραδίτες που εγκαταστάθηκαν εδώ μετά την εκδίωξη από την Ισπανία το 1492. Η πόλη ήταν από τα σημαντικότερα κέντρα σεφαραδίτικου πολιτισμού στον κόσμο, με δικές της εφημερίδες, σχολεία και τυπογραφεία, και με τα λιμανιά της να σταματούν το Σάββατο. Ίχνη έμειναν και στην κουζίνα.
Το 1943
Η κοινότητα δεν έσβησε από μόνη της. Τον Φεβρουάριο του 1943 η κατοχή έκλεισε τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης σε δύο γκέτο, και στις 15 Μαρτίου έφυγε το πρώτο τρένο για το Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Ως τον Αύγουστο είχαν εκτοπιστεί πάνω από 45.000 άνθρωποι. Η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης δίνει τον δικό της αριθμό, 46.091, από τους οποίους γύρισαν 1.950. Οκτώ μήνες νωρίτερα, στις 11 Ιουλίου 1942, εννέα χιλιάδες Εβραίοι άνδρες συγκεντρώθηκαν με διαταγή στην πλατεία Ελευθερίας και κρατήθηκαν εκεί όλη τη μέρα, το Μαύρο Σάββατο. Το παλιό εβραϊκό νεκροταφείο, με πάνω από 300.000 τάφους, καταστράφηκε τον Δεκέμβριο του 1942. Πάνω στο έδαφός του στέκει σήμερα η πανεπιστημιούπολη του ΑΠΘ, όπου το 2014 στήθηκε μνημείο.
Πού τα βλέπετε σήμερα
Το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης είναι στην Αγίου Μηνά 11, λίγα λεπτά από την Αριστοτέλους. Το Σάββατο και τις εβραϊκές γιορτές είναι κλειστό. Η Συναγωγή των Μοναστηριωτών στη Συγγρού γλίτωσε από την κατοχή επειδή ο Ερυθρός Σταυρός τη χρησιμοποιούσε ως αποθήκη, και είναι σήμερα η κεντρική συναγωγή της πόλης. Η επίσκεψη κανονίζεται από πριν μέσω της κοινότητας, στο info@jmth.gr, όχι με απλή προσέλευση. Το Μουσείο Ολοκαυτώματος της Ελλάδας χτίζεται στον χώρο του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού, από όπου έφευγαν τα τρένα των εκτοπίσεων. Η σύμβαση κατασκευής υπογράφηκε τον Ιανουάριο του 2026 και το έργο υπολογίζεται σε δύο χρόνια, οπότε δεν λειτουργεί ακόμη. Η πλατεία Ελευθερίας είναι εργοτάξιο ως το 2027 τουλάχιστον, καθώς γίνεται Πάρκο Μνήμης.
Η πτήση και η βάση σας
Από το Μπεν Γκουριόν (TLV) στο «Μακεδονία» (SKG) η πτήση θέλει περίπου δυόμισι ώρες, με απευθείας δρομολόγια κυρίως τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Ελέγξτε τα τρέχοντα στην αεροπορική σας. Από τα Λαδάδικα, όπου είμαστε, το Εβραϊκό Μουσείο, η Αριστοτέλους και η παραλιακή είναι όλα με τα πόδια.
Περίπου δυόμισι ώρες από το Μπεν Γκουριόν (TLV) στο αεροδρόμιο «Μακεδονία» (SKG). Οι απευθείας πτήσεις πυκνώνουν τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Ελέγξτε τα τρέχοντα δρομολόγια.
Πού είναι το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης;
Στην Αγίου Μηνά 11, κοντά στην Αριστοτέλους. Το Σάββατο και τις εβραϊκές γιορτές είναι κλειστό, οπότε δείτε τις ώρες στη σελίδα του μουσείου πριν το προγραμματίσετε.
Μπορώ να επισκεφθώ συναγωγή;
Η επίσκεψη στη Συναγωγή των Μοναστηριωτών κανονίζεται από πριν μέσω της Ισραηλιτικής Κοινότητας, στο info@jmth.gr. Δεν λειτουργεί με ελεύθερη είσοδο.
Λειτουργεί το Μουσείο Ολοκαυτώματος;
Όχι ακόμη. Χτίζεται στον χώρο του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού. Η σύμβαση υπογράφηκε τον Ιανουάριο του 2026 και η κατασκευή υπολογίζεται σε δύο χρόνια.